Jan Matejko. Konstytucja 3 maja (obraz z 1891 r.)
3 maja 2022 roku będziemy obchodzić 231 rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 Maja.
5 sierpnia 1772 roku Rzeczpospolita Obojga Narodów w wyniku porozumienia Prus, Rosji i Austrii została podzielona między te kraje. Był to pierwszy z trzech rozbiorów naszego kraju.
Jedynym ratunkiem dla utrzymania integralności państwa pozostawało przeprowadzenie reform. W tym celu na rok 1788 zwołano do Warszawy Sejm, którego zadaniem było opracowanie i wdrożenie reform usprawniających funkcjonowanie państwa. Sejm ten ze względu na ważność przeprowadzanych zmian został zawiązany w konfederację. Oznaczało to, że posłowie nie mogli używać liberum veto, a tym samym zerwać obrad Sejmu. W 1790 roku dołączono nowo wybranych posłów i tym samym sejm stał się Sejmem Czteroletnim. Wśród reform znalazła się również Ustawa Rządowa z dnia 3 maja, nazywana powszechnie Konstytucją 3 Maja. Była to ustawa która regulowała ustrój prawny Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Powszechnie przyjmuje się, że Konstytucja 3 maja była pierwszą w Europie i drugą na świecie spisaną konstytucją. Tą pierwszą była konstytucja USA.
Konstytucja została zaprojektowana w celu zlikwidowania istniejącego ustroju opartego na wolnej elekcji i demokracji szlacheckiej. Konstytucja zmieniła ustrój państwa na monarchię dziedziczną, ograniczyła znacząco demokrację szlachecką, odbierając prawo głosu i decyzji w sprawach państwa szlachcie nieposiadającej ziemi (gołocie), wprowadziła częściowe zrównanie praw osobistych mieszczan i szlachty oraz brała chłopów pod ochroną państwa. Konstytucja formalnie zniosła liberum veto.
Zaproponowane reformy oraz uchwalenie konstytucji zadecydowało o tym, że Sejm Czteroletni nazywany jest też Sejmem Wielkim. Konstytucja została przegłosowana przez sejm podczas nieobecności posłów z tzw. stronnictwa hetmańskiego, które sprzeciwiało się jakimkolwiek reformom. Posłowie tego stronnictwa szukali więc pomocy u carowej rosyjskiej Katarzyny II. Oficjalnie o pomoc poprosili w miejscowości Targowica i to doprowadziło do wojny w obronie Konstytucji 3 Maja. Przewaga w wojnie należała do Rosji, która posiadała liczniejsze wojska. Sytuacja polityczna spowodowała, że król Stanisław August Poniatowski, chcąc ratować chociaż część reform Sejmu Wielkiego przystąpił do konfederacji targowickiej. Skutkiem tego było to, że przestała ona obowiązywać od 24 lipca 1792 roku. Zaś sejm obradujący w Grodnie w 1793 roku uznał Sejm Czteroletni za niebyły. 22 lipca 1793 roku Rosja i Prusy dokonały drugiego rozbioru Polski. Losy Rzeczpospolitej Obojga Narodów były przesądzone.
Trzeci, ostateczny rozbiór z udziałem Prus, Rosji i Austrii nastąpił 24 października 1795 roku. Polska zniknęła z map świata na 123 lata. Jednocześnie rozpoczął się żmudny okres walk o odzyskanie niepodległości.
Grafika: https://zpe.gov.pl/a/konstytucja-3-maja/D14citlTB
P. Stelmaszczyk
